Adwokat Jakub Spiechowicz

autor

Zachowek to jedna z najczęściej poruszanych instytucji prawa spadkowego. W praktyce budzi wiele emocji i wątpliwości, zwłaszcza w sytuacjach konfliktów rodzinnych po śmierci spadkodawcy. W niniejszym artykule wyjaśniamy, czym jest zachowek, komu przysługuje oraz jak skutecznie dochodzić swoich praw.

Czym jest zachowek?

Zachowek to roszczenie pieniężne przysługujące najbliższym członkom rodziny spadkodawcy, którzy zostali pominięci w testamencie lub otrzymali ze spadku mniej, niż wynikałoby to z dziedziczenia ustawowego.

Celem zachowku jest ochrona interesów najbliższej rodziny przed całkowitym pozbawieniem udziału w majątku spadkowym, nawet jeśli spadkodawca zdecydował się rozporządzić swoim majątkiem w inny sposób (np. poprzez testament lub darowizny).

Zachowek jest roszczeniem o charakterze pieniężnym – co do zasady nie polega na wydaniu konkretnego składnika majątku (w przeciwieństwie do np. francuskiej instytucji "rezerwy"), lecz na dochodzeniu zapłaty określonej kwoty.

Komu przysługuje zachowek?

Do kręgu osób uprawnionych do zachowku należą:

• zstępni spadkodawcy (dzieci, wnuki, prawnuki),

• małżonek,

• rodzice spadkodawcy – o ile dziedziczyliby po nim z ustawy.
   

WAŻNE!  Do kręgu uprawnionych do zachowku NIE NALEŻY: rodzeństwo (chyba, że rodzeństwo dochodzi zachowku w charakterze zstępnych po spadkodawcy), dalsi krewni/kuzynostwo, osoby w konkubinacie. 

Warunkiem uzyskania zachowku jest to, aby dana osoba była powołana do spadku z ustawy, gdyby nie istniał testament.

Wysokość zachowku wynosi:

• 1/2 wartości udziału spadkowego, który przypadłby przy dziedziczeniu ustawowym,

• 2/3 wartości udziału, jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jest małoletni.
   

Kiedy zachowek nie przysługuje?

Prawo do zachowku nie przysługuje m.in. osobom:

• wydziedziczonym w testamencie (jeśli wydziedziczenie było skuteczne),

• które zrzekły się dziedziczenia w umowie ze spadkodawcą,

• uznanym za niegodne dziedziczenia,

• które odrzuciły spadek.
   

Każda z tych sytuacji wymaga jednak indywidualnej analizy, ponieważ błędy formalne w testamencie lub brak podstaw do wydziedziczenia mogą otwierać drogę do skutecznego dochodzenia zachowku.

WAŻNE! Wydziedziczenie nie obejmuje zstępnych wydziedziczonego. 
 

Jak obliczyć wysokość zachowku?

Podstawą obliczenia zachowku jest tzw. substrat zachowku, na który składają się:

• czysta wartość spadku,

• niektóre darowizny dokonane przez spadkodawcę za życia (np. na rzecz dzieci lub małżonka).

Obliczenie należnego zachowku bywa skomplikowane, zwłaszcza gdy w grę wchodzą:

• liczne darowizny,

• nieruchomości,

• przedsiębiorstwa,

• fundacja rodzinna

• rozporządzenia majątkowe sprzed wielu lat.

W praktyce często konieczne jest skorzystanie z pomocy prawnika lub biegłego rzeczoznawcy.

Jak dochodzić zachowku?

Dochodzenie zachowku może przebiegać na dwa sposoby:

• Polubownie - W pierwszej kolejności warto wezwać zobowiązanego do zapłaty zachowku do dobrowolnego spełnienia świadczenia. Często pozwala to uniknąć długotrwałego i kosztownego procesu sądowego.

• Na drodze sądowej - Jeżeli wezwanie nie przyniesie skutku, konieczne jest wniesienie pozwu o zapłatę zachowku do właściwego sądu cywilnego. W postępowaniu sądowym kluczowe znaczenie mają:

  • dowody dotyczące wartości spadku,

  • dokumenty potwierdzające pokrewieństwo,

  • treść testamentu i umów darowizn.

Termin przedawnienia zachowku

Roszczenie o zachowek ulega przedawnieniu:

• co do zasady po 5 latach od ogłoszenia testamentu,

• w przypadku dziedziczenia ustawowego – od otwarcia spadku.

Po upływie tego terminu dochodzenie zachowku może okazać się niemożliwe, dlatego nie warto odkładać podjęcia działań.

Podsumowanie

Zachowek jest ważnym instrumentem ochrony najbliższej rodziny spadkodawcy, jednak jego dochodzenie bywa skomplikowane i wymaga znajomości przepisów oraz orzecznictwa. Każda sprawa spadkowa ma swoją specyfikę, dlatego przed podjęciem działań warto skonsultować się z profesjonalnym pełnomocnikiem.

Powyższy artykuł nie ma charakteru porady prawnej, gdyż każdy osobny przypadek wymaga indywidualnej i pogłębionej analizy prawnej. Zachęcam do skorzystania z moich usług w tym zakresie.